De ik van later: waarom sparen voelt alsof je geld weggeeft

Stel, je buurman vraagt of je elke maand honderd euro wilt overmaken. Niet voor iets concreets, gewoon: over dertig jaar heeft hij er veel aan. Grote kans dat je beleefd bedankt.

Precies zo reageert je brein wanneer je probeert te sparen voor later. Onderzoek laat zien dat we ons toekomstige zelf niet echt als ‘ik’ ervaren, maar eerder als een aardige onbekende. Iemand die je gunt dat het goed gaat, maar voor wie je nu niet per se iets gaat laten. Dat verklaart een hoop. Ook waarom goede voornemens rond geld het zo vaak afleggen tegen een uitverkoop.

Wat de wetenschap zegt: je toekomstige ik is een buitenstaander

De Amerikaanse psycholoog Hal Hershfield onderzoekt al zo’n vijftien jaar hoe mensen naar hun eigen toekomst kijken. In een bekend hersenonderzoek uit 2009 liet hij deelnemers in een scanner nadenken over zichzelf nu, zichzelf over tien jaar en een onbekende. Het deel van de hersenen dat actief wordt als je aan jezelf denkt — de mediale prefrontale cortex — reageerde duidelijk minder sterk op de ‘ik van later’. Bij veel deelnemers leek het patroon meer op denken aan een ander.

Wie het grootste verschil liet zien tussen de ik van nu en de ik van later, koos in een aparte taak ook vaker voor een kleine beloning nu in plaats van een grotere beloning later.

Economen noemen dat laatste present bias: we waarderen het heden onevenredig veel hoger dan de toekomst. Vandaag vijftig euro voelt veel beter dan over een maand vijftig euro. Maar tussen ‘over een jaar’ en ‘over een jaar en een maand’ maakt het ons nauwelijks uit. De eerste stap richting de toekomst kost ons het meest.

Sparen vraagt dus iets wat je brein van nature lastig vindt: iets tastbaars opgeven voor iemand die ver weg en een beetje wazig voelt.

Waarom het ertoe doet: het gat zit overal

Dat mechanisme beperkt zich niet tot je spaarrekening. Het zit in bijna elke keuze waarbij de rekening later komt.

Nog één aflevering kijken terwijl het al middernacht is. De trap laten staan voor de lift. Die derde koffie om vier uur ’s middags. Telkens betaalt de ik van later de prijs voor het gemak van de ik van nu.

Interessant genoeg werkt het ook de andere kant op. In een studie uit 2018 van Abigail Rutchick, Hershfield en collega’s bleken mensen die zich meer verbonden voelden met hun toekomstige zelf gezonder te leven. Toen deelnemers een brief schreven aan zichzelf twintig jaar later, gingen ze de dagen erna zelfs meer bewegen.

Daarmee is het een van de rode draden door alle drie de nuvo-pijlers: je portemonnee, je lichaam en je hoofd hebben er allemaal baat bij als je de ik van later een beetje beter leert kennen.

Alleen: weten hoe het zit, lost het niet op. Je kunt precies begrijpen hoe rente-op-rente werkt en toch je vakantiegeld in één weekend uitgeven. Kennis vergroot je vermogen (capability in het COM-B-model), maar zegt weinig over je motivatie of je gelegenheid. Daar liggen de echte hefbomen.

Wat wél helpt

Maak kennis met de ik van later. In een experiment uit 2011 zagen deelnemers een digitaal verouderde foto van hun eigen gezicht. Daarna zetten ze ruim twee keer zoveel geld opzij voor hun pensioen als de groep die hun huidige gezicht zag. Je hebt geen speciale app nodig. Schrijf eens een brief van jezelf op je zeventigste. Hoe ziet een doordeweekse ochtend eruit? Waar woon je? Waar ben je je jongere zelf dankbaar voor? Hoe concreter, hoe kleiner de afstand.

Kijk naar wat al werkt: je pensioen. De meeste werknemers in Nederland bouwen pensioen op zonder er ooit over na te denken. Het gaat automatisch van je bruto salaris af, nog voordat je het ziet. Dat is geen toeval: het is een van de sterkste voorbeelden van de kracht van een standaardoptie. Onderzoek van Brigitte Madrian en Dennis Shea liet zien dat automatische inschrijving de deelname aan pensioenregelingen deed stijgen van ongeveer de helft naar zo’n 86%. Gebruik hetzelfde principe: zet een automatische overboeking naar je spaarrekening op de dag dat je salaris binnenkomt.

Spaar met geld dat je nog niet hebt. Nobelprijswinnaar Richard Thaler en Shlomo Benartzi bedachten Save More Tomorrow. In plaats van mensen te vragen nu minder uit te geven, beloofden deelnemers een deel van hun toekomstige loonsverhogingen te sparen. Omdat het offer pas later kwam, werkte present bias ineens mee. Binnen ruim drie jaar steeg hun spaarpercentage van 3,5% naar 13,6%. Spreek met jezelf af: de helft van je volgende loonsverhoging of indexatie gaat direct naar sparen.

Begin belachelijk klein. Volgens gedragswetenschapper BJ Fogg moet een nieuwe gewoonte zo klein zijn dat je hem bijna niet kunt overslaan, gekoppeld aan iets wat je al doet. ‘Als ik op maandagochtend mijn bankapp open, zet ik een tientje opzij.’ Dat tientje maakt je niet rijk. Het idee dat je iemand bent die goed voor de ik van later zorgt, maakt wel verschil. Voelt het vanzelfsprekend? Schroef het bedrag dan op.

Anders kijken: je deelt, je offert niet op

Sparen hoeft niet te voelen als jezelf iets ontzeggen. Je verdeelt gewoon eerlijk tussen twee mensen die toevallig allebei jij zijn.

De ik van nu mag nog steeds uit eten, een weekendje weg, een mooie jas. Het doel is niet om te leven als een kluizenaar voor een denkbeeldige gepensioneerde. Het doel is dat de ik van later ook een plek aan tafel krijgt — en dat je dat zo regelt dat het vanzelf gaat, zonder dagelijks gevecht met je eigen brein.

Waar sta jij?

Je relatie met geld is één stukje van een groter plaatje. Doe de gratis nuvo score-test en ontdek hoe je lichaam, geest en portemonnee samenwerken — en waar de grootste kans op verandering verstopt zit.

---

Dit artikel maakt deel uit van de nuvo blog — wekelijkse inzichten over gezondheid, geluk en financieel welzijn, gebaseerd op gedragswetenschap. Geschreven door het nuvo-team.